“Dolayısıyla mimarlığın pasaja mimarisinde örtük olarak taşınan kolektif rüyanın açık, tarihsel olarak berrak toplumsal eyleme dönüştürülmesini gerektirir.”

Brian Elliott, Mimarlar için Benjamin’de pasajı yalnızca bir geçiş mekânı olarak değil, bilincin askıya alındığı bir durum olarak okur. Pasaj; iç-dış, kamusal-özel, hareket-durma gibi ikiliklerin çözüldüğü bir ara haldir. Walter Benjamin’in gözünde bu mekânlar, kapitalizmin metalaştırıcı ritmini en çıplak hâliyle sergilerken, aynı anda kolektif bir düş görme kapasitesini de barındırır. Pasaj hem gerçektir hem yanılsama; hem düzenlidir hem baştan çıkarıcı.

Bu yüzden pasaj, ütopyanın doğrudan mekânsal karşılığı değildir. Elliott’un vurguladığı gibi, mimarlık burada bir “olması gereken” üretmez; daha çok olanın içindeki potansiyeli görünür kılar. Ütopya bir hedef olmaktan çok, eleştirel bir bakış biçimine dönüşür. Pasajda yürüyen beden, farkında olmadan bir ideolojinin içinden geçer; vitrinler, ışıklar, tekrar eden cepheler bir tür mekânsal hipnoz üretir.

Mimarlık açısından ilginç olan tam da bu noktadır: Pasajın mimarisi, kolektif rüyayı taşıdığı sürece “doğal” görünür. Elliott’un ifadesiyle bu rüya, sindirim ya da nefes alma gibi organik bir süreçtir; sorgulanmadığı sürece akışkan, kesintisiz ve neredeyse görünmezdir. Ama mimarlık bu akışı bozduğunda —yani mekânı tarihsel olarak berraklaştırdığında— rüya çözülmeye başlar.

Bu, mimarlığın konforlu bir rolü değildir. Çünkü rüyayı dağıtmak, aynı zamanda alışkanlıkları, tekrarları ve güvenli belirsizlikleri de dağıtmaktır. Pasaj mimarisi bu nedenle sadece estetik bir tipoloji değil; toplumsal bilinçle temas eden bir eşiktir. İçinde dolaşırken fark etmediğimiz şey, mimarlık düşüncesi için en verimli zemini oluşturur.

Belki de bu yüzden pasaj, bugün hâlâ günceldir. Alışveriş merkezleri, havaalanları, kapalı kamusal iç mekânlar… Hepsi, Benjamin’in pasajda gördüğü o askıda kalmış zamanı yeniden üretir. Mimarlık burada bir cevap vermekten çok, bir soru sorar:
Bu mekân, hangi kolektif rüyayı sürdürmemizi istiyor?

Ve daha zor olanı:
Bu rüyayı görünür kılmak, onu bozmaya da cesaret edebilmeyi gerektirir mi?

Kitabın adı: Mimarlar İçin Benjamin
Kitabın özgün adı: Benjamin for Architects
Yayınevi: Ketebe
Yazar: Brian Elliott
Çeviri: Suat Kemal Angı
Basım tarihi: 2022
Sayfa sayısı: 192