“Açık Sütun bu tarihsel imgeyi, fallik formu, apaçık görünür olanı alaşağı eder, hem de yineleyerek, meydanın tam merkezinde kulenin negatifi, şeffaf bir kopya, sıkıştırılmış sütun olarak.

Michael Asher’in benzer bir işi var. Asher, Art Institute of Chicago’nun girişinde duran George Washington heykelini, 18. yüzyıl sonu Avrupa sanatından yapıtların sergilendiği salonlardan birine taşır. Yer değiştiren, kaidesini ve basamakların sonundaki görkemli konumunu kaybeden heykel, yanyana getirildiği diğer eserlerin arasında sıradan bir heykele dönüşür. ‘Bu yerin anlamını yeniden dile getirmek için eski konumuna yerleştirilinceye kadar, heykel, özerk olma iddiasını taşıyan her türlü görsel ifade biçiminin dilbilimsel niteliğini vurgulayarak artık yalnızca tarzlar tarihinden bir kesiti temsil etmektedir.’

Görünen-görünmeyen ilişkisi ironik bir şekilde Tünel heykelinin anlam alanını genişleten bir kazada yeniden ortaya çıkar.”

Aslında çok basit ama sert bir fikir var: yer değişince anlam değişir.

Sütun aynı sütun.
Heykel aynı heykel.
Ama bağlam kayınca, bütün iddia sönüyor.

“Asher heykeli yerinden ediyor” cümlesi bana mimarlıkta en az konuştuğumuz şeyi hatırlatıyor: konumun ideolojik oluşu. Bir nesne kaidesindeyken anıt, zemine indiğinde eşya oluyor. Kaide bir anda politik bir araç haline geliyor.

Meydandaki sütun “iktidar”,
müze salonundaki sütun “nesne”.

Aynı form, bambaşka statü.

Metindeki “kuleyin negatifi, şeffaf kopya” ifadesi de ilginç: var olanı çoğaltmak yerine boşluğunu üretmek. Bu neredeyse mimari bir jest. Bazen bir şeyi yapmak değil, yerinden etmek; bazen kütle koymak değil, boşluk açmak anlam üretir.

Mimarinin en sessiz ama en güçlü dili bu: çıkarma..

Duvarı kaldırınca mekân değişir.
Kaideyi alınca heykel sıradanlaşır.
Çerçeveyi silince sanat gündelikleşir.

Dolayısıyla pasaj bana şunu düşündürüyor: sanat nesnesi kadar, onun durduğu yer de tasarlanmıştır. Ve belki de asıl tasarım oradadır. Nesnenin kendisinden çok, onu taşıyan bağlam.

Bu yüzden metin çerçevenin dışına taşmadan bile mimarlığa değiyor: her şey yerle ilgili. Yer, anlamın gizli mimarı gibi çalışıyor.

Kitabın adı: E Evi
Yayınevi: Norgunk Yayıncılık
Yazar: Cem İleri
Basım tarihi: 2018
Sayfa sayısı: 327